Hrubieszów
Historia
Pierwsze wzmianki o osadzie pochodzą z 1255 r. Leżała ona przy ważnym szlaku handlowym wiodącym z Lublina i Sandomierza na wschód do Włodzimierza Litewskiego. W I poł. XIV w. znajdowała się w rękach książąt ruskich, a następnie Wielkiego Księcia Litewskiego. Od 1366 r. było to już lenno polskie, które weszło w 1395 r. w skład Korony.
Prawa miejskie miejscowość uzyskała we wrześniu 600 lat temu, z nadania króla Władysława Jagiełły. Wtedy też powstała tutejsza parafia Kościoła rzymsko-katolickiego. Król bywał tu często; w pocz. XV w. był fundatorem tutejszego zamku. W 1412 r. podpisał w pobliskim Horodle akt unii horodelskiej.
Opiekuńczy Staszic
Szczególny rozwój miasta miał miejsce w XVI i I poł. XVII w. Było ono wówczas siedzibą starostwa przynoszącego wielkie dochody, przy czym do przełomu XVIII i XIX w. znane było jako Rubieszów. Rządziły tu znane postacie z rodów Tęczyńskich, Żółkiewskich, Leszczyńskich i Opalińskich. W 1648 r. złupili Hrubieszów kozacy Bohdana Chmielnickiego, a w 1655 r. - Szwedzi.
Nowy, niezwykle ciekawy okres rozwoju miasta i okolic nastąpił w pocz. XIX w. Wówczas tereny te kupił ksiądz Stanisław Staszic, główny ideolog polskiego oświecenia. Stworzył tu jedną z najlepiej zorganizowanych w Europie instytucji - prawzór późniejszej spółdzielczości rolniczej. Uwłaszczył wówczas chłopów, zniósł pańszczyznę i w 1816 r. powołał Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie, coś na kształt obecnych fundacji. Prowadziło ono działalność gospodarczą oraz pełniło funkcje samopomocowe - oświatową, zdrowotną i opiekuńczą. Instytucja ta przetrwała aż do 1945 r.
W II poł. XIX w. Hrubieszów był drugim co do liczby mieszkańców miastem Lubelszczyzny, wyprzedzając wówczas Chełm i Zamość. W latach okupacji Hrubieszów stracił połowę ludności (ponad 7 tys. osób); zagładzie uległa tutejsza ludność żydowska. Na szczęście nie udała się Niemcom inicjatywa osiedlenia na tych ziemiach swoich pobratymców z zachodnich części Wielkopolski. Dziś miasto liczy ok. 20 tys. mieszkańców.
Wzdłuż 3 Maja
Główną arterią komunikacyjną miasta jest ul. 3 Maja. Przy niej właśnie znajdują się najbardziej reprezentacyjne budowle z XVIII-XX w. Blisko rynku, dziś niczym się nie wyróżniającego, znajduje się najstarsza świątynia Hrubieszowa - kościół parafialny pw. św. Mikołaja Biskupa. Wystawiono ją w latach 1736-66. W ołtarzu głównym widnieje barokowy obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem w złotych koronach (z poł. XVII w.).
Obok stoją zabudowania d. klasztoru dominikanów (będących tu od 1416 r.), w których mieszczą się od lat pomieszczenia Liceum Ogólnokształcącego im. Stanisława Staszica (od strony ul. 3 Maja tablica z popiersiem znamienitego księdza).
Na przeciwległej stronie ulicy stoi d. murowana cerkiew prawosławna Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny wzniesiona w 1873 r. Nieco dalej (ul. 3 Maja 6) d. plebania z poł. XVIII w. - miejsce urodzenia Aleksandra Głowackiego (1847-1912). Spędził tu zaledwie trzy lata życia, a bardziej był znany pod swym pseudonimem Bolesław Prus. Opodal resztki d. parku plebańskiego (dziś miejskiego), w którym mamy pomnik pisarza.
Naprzeciw (pod nr. 11) dwór z 1791 r. wzniesiony ponoć na miejscu ruin d. zamku, obecnie muzeum. Jeszcze dalej przy ul. 3 Maja znajduje się pomnik Stanisława Staszica wystawiony w 1922 r.
W latach 1918-22 mieszkał w Hrubieszowie Bolesław Leśmian - poeta i prozaik. Tu też w 1925 r. urodził się i spędził dzieciństwo Wiktor Zin - późniejszy architekt i rysownik.
Zwracają w mieście uwagę liczne drewniane i murowane domy, dworki i zajazdy z XIX i XX w. Interesujące jest także nowe budownictwo, przykładem którego może być dom zwany "Brooklynem" na rogu ul. Narutowicza i pl. Wolności.
Przy ul. Wodnej ciekawa jest położona na wysokim brzegu Huczwy, d. cerkiew unicka (obecnie - kościół filijalny rzymsko-katolicki., pw. św. Stanisława Kostki) z przełomu XVIII i XIX w.
Warto też obejrzeć stałą ekspozycję muzealną prezentującą dzieje regionu, począwszy od epoki brązu (1800-1600 lat p.n.e.). Zaprezentowane są tu też wykopaliska z cmentarzyska Gotów w Masłomęczu (na płd. od Hrubieszowa). Interesujący jest dział etnograficzny (np. kolekcje pisanek), a także dwie sale ukazujące region w plastyce. W innych pomieszczeniach znajdziemy dokumenty i fotografie; szczególnie ciekawa jest gablota poświęcona hrubieszowskiemu 2. Pułkowi Strzelców Konnych. Prezentowany jest też pierwszy plan miasta z 1821 r.
(*)
(*) Powyższy tekst został pobrany z portalu Gazeta.pl